Mam protokół. Co sprawdzić?
- Czy zabezpieczenie wpisane przy obwodzie, np. B16, zgadza się z wyłącznikiem w rozdzielnicy.
- Czy Zs zmierzone nie przekracza Zs dopuszczalnego dla tego zabezpieczenia (tabela niżej).
- Które kryterium przyjęto: bez korekty czy 2/3. Powinno być takie samo w całym protokole.
Niżej jest wzór, tabela dla wyłączników B, C i D16, wyjaśnienie, skąd w różnych tabelach różne liczby dla tego samego B16, i ściągawka do pozostałych pól protokołu.
Co to jest impedancja pętli zwarcia?
To impedancja drogi, którą popłynie prąd, gdy przewód fazowy dotknie metalowej obudowy urządzenia. Prąd idzie z transformatora linią do złącza, przez rozdzielnicę i przewód fazowy obwodu do miejsca uszkodzenia, a wraca przewodem ochronnym PE i dalej przewodem PEN sieci do transformatora. PEN to jeden przewód, który w sieci pełni naraz rolę neutralnego N i ochronnego PE. Norma opisuje to tak: pętla obejmuje źródło, przewód liniowy do miejsca zwarcia i przewód ochronny od miejsca zwarcia do źródła (PN-HD 60364-4-41, pkt 411.4.4).
Im mniejsza impedancja tej drogi, tym większy prąd zwarciowy i tym szybciej zadziała zabezpieczenie. Gdy pętla jest za długa albo ma gdzieś słabe połączenie, prąd wyjdzie za mały. Wyłącznik nadprądowy zadziała wtedy później, a przez ten czas obudowa jest pod napięciem.
Impedancja to nie to samo co rezystancja. Ma część rezystancyjną R (głównie przewody i połączenia) i reaktancyjną X (głównie transformator i linia). Miernik Sonel MPI-535 pokazuje obie składowe osobno, jeśli Zs jest mniejsze niż 20 Ω.
Skuteczność zerowania to stara nazwa. W dawnych przepisach ochronę w sieciach z przewodem PEN nazywano zerowaniem. Obecne normy tego pojęcia nie znają i mówią o ochronie przez samoczynne wyłączenie zasilania (F. Łasak, SEP). Sprawdza się ją tak samo: pomiarem pętli i porównaniem wyniku z wartością dopuszczalną. W starszych protokołach rubryka bywa opisana jako „skuteczność zerowania” albo „skuteczność ochrony przeciwporażeniowej”.
Ten poradnik dotyczy układu TN (odmiany TN-C, TN-S, TN-C-S). W praktyce: dom jest zasilany z sieci z przewodem PEN, a przewód ochronny instalacji jest z nim połączony. Enea Operator buduje sieć niskiego napięcia w układzie TN-C, a rozdział PEN na N i PE jest w instalacji odbiorcy (standard sieci kablowej nn Enea, warunki przyłączenia). W układzie TT, z własnym uziomem, przy różnicówce sprawdza się inny warunek: RA · IΔn ≤ 50 V, gdzie RA to rezystancja uziemienia, a nie impedancja pętli.
Jaki jest wzór na dopuszczalną impedancję pętli zwarcia?
Warunek z PN-HD 60364-4-41, pkt 411.4.4, dla układu TN:
Zs · Ia ≤ Uo, czyli Zs ≤ Uo / Ia
- Zs: impedancja pętli zwarcia w omach,
- Ia: prąd, przy którym zabezpieczenie wyłączy w wymaganym czasie, w amperach,
- Uo: napięcie znamionowe fazy względem ziemi. W domu 230 V, także w obwodach trójfazowych, bo zwarcie L-PE to dalej 230 V, a nie 400 V.
Jaki czas wyłączenia? Według tabeli 41.1 w układzie TN przy Uo = 230 V obwody końcowe muszą wyłączyć w 0,4 s. Od wydania 2017 dotyczy to obwodów do 63 A z co najmniej jednym gniazdem i do 32 A zasilających tylko odbiorniki podłączone na stałe (pkt 411.3.2.2). Obwody rozdzielcze, np. zasilanie podrozdzielnicy w garażu, i pozostałe mogą wyłączać do 5 s (pkt 411.3.2.3). W wielu tabelach w sieci wciąż jest stary próg „do 32 A”.
Skąd wziąć Ia? Z charakterystyki zabezpieczenia. Wyłącznik nadprądowy ma człon termiczny na przeciążenia i elektromagnetyczny na zwarcia. Ten drugi wyłącza w ułamku sekundy, ale dopiero od pewnej krotności prądu znamionowego In:
| Charakterystyka | Zakres zadziałania członu zwarciowego | Ia przyjmowane do warunku |
|---|---|---|
| B | 3-5 × In | 5 × In |
| C | 5-10 × In | 10 × In |
| D | 10-20 × In | 20 × In |
Do warunku bierze się górną granicę zakresu, bo dopiero przy niej każdy egzemplarz wyłącznika danej charakterystyki musi zadziałać od razu (Sonel, przewodnik po PN-HD 60364-6; PN-EN 60898-1, tabela 7). Wyłączenie trwa wtedy poniżej 0,1 s, więc dla wyłączników B, C i D wartość dopuszczalna jest ta sama przy 0,4 s i przy 5 s. Dla wkładek topikowych gG nie ma stałej krotności: Ia odczytuje się z charakterystyki konkretnej wkładki dla wymaganego czasu.
Przykład dla B16: Ia = 5 × 16 A = 80 A, Zs ≤ 230 V / 80 A = 2,875 Ω.
Dopuszczalna impedancja pętli zwarcia: tabela B6-B32, C6-C32 i D16
Najczęstsze w domu: B16 do 2,88 Ω (z korektą 2/3 do 1,92 Ω) i C16 do 1,44 Ω (z korektą 0,96 Ω).
| Zabezpieczenie | Ia | Zs max bez korekty | Zs max z korektą 2/3 |
|---|---|---|---|
| B6 | 30 A | 7,67 Ω | 5,11 Ω |
| B10 | 50 A | 4,60 Ω | 3,07 Ω |
| B13 | 65 A | 3,54 Ω | 2,36 Ω |
| B16 | 80 A | 2,88 Ω (dokładnie 2,875) | 1,92 Ω |
| B20 | 100 A | 2,30 Ω | 1,53 Ω |
| B25 | 125 A | 1,84 Ω | 1,23 Ω |
| B32 | 160 A | 1,44 Ω | 0,96 Ω |
| C6 | 60 A | 3,83 Ω | 2,56 Ω |
| C10 | 100 A | 2,30 Ω | 1,53 Ω |
| C13 | 130 A | 1,77 Ω | 1,18 Ω |
| C16 | 160 A | 1,44 Ω (dokładnie 1,4375) | 0,96 Ω |
| C20 | 200 A | 1,15 Ω | 0,77 Ω |
| C25 | 250 A | 0,92 Ω | 0,61 Ω |
| C32 | 320 A | 0,72 Ω | 0,48 Ω |
| D16 | 320 A | 0,72 Ω | 0,48 Ω |
Założenia: układ TN, Uo = 230 V, Ia z górnej granicy zakresu wyzwalania członu zwarciowego (B: 5 × In, C: 10 × In, D: 20 × In). Kolumna „bez korekty” to Uo / Ia, kolumna „2/3” to 2/3 · Uo / Ia. Wartości zaokrąglone do 0,01 Ω. Wynik ocenia się na liczbach dokładnych, bo przy samej granicy zaokrąglenie może zmienić ocenę: wynik 1,44 Ω przy C16 jest już ponad 1,4375 Ω.
B32 i C16 mają tę samą granicę, tak samo B20 i C10. W protokole łatwo je pomylić, dlatego liczy się charakterystyka zapisana przy obwodzie. I jeszcze jedno: ten sam obwód z Zs = 1,8 Ω na B16 przechodzi, a na C16 już nie.
Dlaczego w tabelach jest 2/3 albo 0,8?
Warunek z normy dla B16 to 2,875 Ω. Kryterium 2/3 (1,92 Ω) jest ostrzejsze i pochodzi z informacyjnego załącznika normy, a 0,8 to konwencja brytyjska. Wynik 2,10 Ω przy B16 spełnia warunek z normy, a kryterium 2/3 już nie. Dlatego w protokole powinno być widać, które kryterium przyjęto. Jeśli nie widać, warto zapytać wykonawcę.
Skąd ten zapas? Przewody w czasie zwarcia się nagrzewają i ich rezystancja rośnie, a pomiar robi się zwykle w temperaturze pokojowej i małym prądem. PN-HD 60364-6 (wydanie 2016, załącznik D) podaje, że przy takim pomiarze wymaganie uważa się za spełnione, jeśli Zs(m) ≤ 2/3 · Uo / Ia. To załącznik informacyjny, czyli wskazówka. Sam warunek z części 4-41 jest bez mnożnika. Sonel MPI-535 ma to jako opcję „2/3Z”, więc ten sam pomiar może dostać inną granicę zależnie od ustawienia miernika.
| Zapis w protokole lub tabeli | Wartość dla B16 | Skąd |
|---|---|---|
| Zs ≤ Uo / Ia | 2,875 Ω | warunek z PN-HD 60364-4-41, pkt 411.4.4 |
| Zs ≤ 2/3 · Uo / Ia | 1,92 Ω | informacyjny załącznik PN-HD 60364-6, opcja „2/3Z” w MPI-535 |
| Zs ≤ 0,8 · Uo / Ia | 2,30 Ω | konwencja brytyjska, w Polsce bez podstawy w normie |
| 0,95 · Uo / Ia, potem · 0,8 | 2,73 / 2,18 Ω | tabele BS 7671, tylko Wielka Brytania |
Dla dociekliwych: F. Łasak (SEP) uważa 2/3 za zbyt ostre dla instalacji eksploatowanej, a S. Czapp i D. Kowalak (Politechnika Gdańska) wyliczają, że przewody nagrzewają się przy zwarciu dużo mniej, niż zakłada ten współczynnik. E. Musiał też podważa argument z temperaturą, ale zapas uważa za potrzebny z innego powodu: mierniki mają ujemny błąd systematyczny. Mnożnik 0,8 pochodzi z brytyjskiej BS 7671, w obecnej polskiej normie go nie ma.
Jakie błędy są w popularnych tabelach pętli zwarcia?
W tabelach dostępnych w sieci powtarzają się takie błędy:
- B16 = 10,27 Ω. Wynik ze złego wzoru, w którym Ia = 1,4 · In. Prawidłowo 2,875 Ω.
- 1,44 Ω podane dla B16. To wartość dla C16 albo B32. Dla B16 bez korekty to 2,875 Ω.
- 2/3 i 0,8 jako to samo. To dwa różne współczynniki z różnych norm: 2/3 daje dla B16 1,92 Ω, 0,8 daje 2,30 Ω.
- Ik liczone z 400 V przy pętli L-PE. Zwarcie fazy z obudową to 230 V. 400 V dotyczy tylko pętli międzyfazowej L-L.
- „Na czas pomiaru zmostkuj różnicówkę”. Do tego jest tryb pomiaru bez wyzwalania różnicówki i decyzja elektryka.
Jak czytać wynik pętli zwarcia w protokole?
| Pole w protokole | Co to znaczy |
|---|---|
| Typ zabezpieczenia, np. B16 | Z tym zabezpieczeniem porównano wynik. Powinno zgadzać się z tym, co jest w rozdzielnicy |
| Zs zmierzone, np. 0,92 Ω | Impedancja pętli L-PE w punkcie pomiaru, zwykle w najdalszym gnieździe obwodu |
| Zs dopuszczalne, np. 2,88 albo 1,92 Ω | Granica dla tego zabezpieczenia według przyjętego kryterium (bez korekty albo 2/3) |
| Ia, np. 80 A | Prąd, przy którym zabezpieczenie wyłączy w wymaganym czasie (B16: 5 × 16 A) |
| Ik, np. 250 A | Spodziewany prąd zwarciowy wyliczony przez miernik: U / Zs. Bez korekty musi być co najmniej równy Ia, przy kryterium 2/3 co najmniej 1,5 × Ia (dla B16: 120 A) |
| R i X (albo XL) | Składowa rezystancyjna i reaktancyjna impedancji. Informacyjnie, ocenia się Zs |
| Ocena pozytywna | Zs mieści się w wartości dopuszczalnej według przyjętego kryterium |
| Ocena negatywna | Wynik ponad granicą. Obwód do sprawdzenia, naprawy i ponownego pomiaru |
| „- - -” zamiast Ik | Napięcie w sieci było poza tolerancją i miernik nie policzył prądu zwarciowego |
Przykład. Obwód gniazd w salonie, B16, Zs = 0,92 Ω. Ik = 230 V / 0,92 Ω = 250 A. Wyłącznik potrzebuje 80 A, więc prąd zwarciowy jest ponad trzy razy większy. Wynik spełnia oba kryteria: 2,875 Ω i 1,92 Ω. Ocena pozytywna.
Ik: 230 V, nie 400 V. Sonel MPI-535 liczy Ik = U / Zs. Przy ustawieniu Ik(Un) za U bierze napięcie znamionowe (230 V dla pomiaru L-PE), a przy Ik(U0) napięcie zmierzone, jeśli jest niższe od znamionowego. Miernik sam rozpoznaje, czy mierzy pętlę fazową czy międzyfazową. Ik w protokole może się minimalnie różnić od policzonego kalkulatorem, bo miernik liczy z niezaokrąglonej Zs.
L-PE czy L-N? Do oceny ochrony przeciwporażeniowej liczy się pętla L-PE, bo prąd uszkodzeniowy wraca przewodem ochronnym. Pętla L-N wraca przewodem neutralnym. Przydaje się do oceny prądu zwarcia między przewodami czynnymi, ale nie mówi nic o tym, czy sprawny jest PE.
Pozostałe pola protokołu i to, kto go podpisuje, opisaliśmy w poradniku protokół z pomiarów elektrycznych. Ten sam układ tabeli dla izolacji: pomiar rezystancji izolacji.
Jak elektryk mierzy impedancję pętli zwarcia?
Pomiar robi się pod napięciem, więc to praca dla osoby ze świadectwem kwalifikacyjnym E. Tak to wygląda w dniu pomiarów:
- Najpierw ciągłość przewodów ochronnych. Norma każe sprawdzić ciągłość PE przed pomiarem pętli (PN-HD 60364-6, pkt 6.4.3.7.3). Bez ciągłego PE pomiar pętli nie ma sensu.
- Wtyczka miernika w gnieździe, zwykle najdalszym w obwodzie. Tam pętla jest najdłuższa, a wynik najwyższy. Oprawy i odbiorniki stałe mierzy się w puszce albo na zaciskach.
- Krótkie, kontrolowane obciążenie. Miernik mierzy napięcie, na ułamek sekundy przepuszcza prąd przez obciążenie wewnętrzne i z różnicy napięć liczy impedancję. W MPI-535 prąd pomiarowy to maksymalnie 41,5 A przy 415 V przez 10 ms, przy 230 V odpowiednio mniej (ok. 23 A według katalogu Sonel).
- Tryb pod obwód z różnicówką. Zwykły pomiar L-PE może wyłączyć różnicówkę, bo prąd płynie przez PE. Wtedy elektryk wybiera tryb bez wyzwalania RCD (RCD to różnicówka, czyli wyłącznik różnicowoprądowy). W MPI-535 działa on dla różnicówek 30 mA i większych, ale ma gorszy zakres i dokładność: mierzy od 0,50 Ω z rozdzielczością 0,01 Ω, a zwykły tryb od 0,13 Ω z rozdzielczością 0,001 Ω. Sonel zastrzega, że upływy z podłączonych urządzeń razem z prądem pomiarowym mogą różnicówkę i tak wyłączyć.
- Porównanie z wartością dopuszczalną. Miernik albo program do protokołów porównuje wynik z granicą dla zabezpieczenia i ustawionego kryterium.
Gdy pomiar pętli nie jest możliwy, norma dopuszcza sprawdzenie ciągłości przewodów ochronnych i obliczenia impedancji (PN-HD 60364-6, pkt 6.4.3.7.1). Taki obwód powinien być w protokole opisany.
Pętli nie mierzy się „na próbę” zwykłym multimetrem i nikt nie powinien mostkować różnicówki na czas pomiaru. Zasilanie i rozdzielnicę na czas pomiaru obsługuje elektryk.
Co podwyższa wynik i co z tym zrobić?
Długość obwodu i przekrój przewodu. Do Zs wchodzi przewód fazowy i ochronny, czyli podwójna długość obwodu. Miedź 1,5 mm² ma ok. 12,1 Ω/km, a 2,5 mm² ok. 7,41 Ω/km (Helukabel, temperatura 20 °C).
| Obwód 30 m (60 m przewodu L + PE) | Rezystancja samych żył |
|---|---|
| 1,5 mm² | ok. 0,73 Ω |
| 2,5 mm² | ok. 0,44 Ω |
To bez sieci zasilającej, przyłącza i połączeń, które dokładają swoje. Przy C16 (granica 1,44 Ω, z korektą 0,96 Ω) same żyły 1,5 mm² na 30 m zabierają połowę granicy bez korekty i trzy czwarte granicy z korektą. Dlatego długie obwody do garażu, altany czy bramy wychodzą zwykle najgorzej. Więcej o takich obwodach: prąd do garażu i altany.
Słabe połączenia. Luźny albo skorodowany zacisk w puszce, gnieździe lub na szynie PE w rozdzielnicy podnosi Zs i grzeje się pod obciążeniem.
Przewód ochronny i PEN. Gdy PE jest przerwany albo źle podłączony, pętla L-PE się nie zamyka i obwód nie ma ochrony przy uszkodzeniu. W starych instalacjach dwuprzewodowych (TN-C) liczy się stan wspólnego przewodu PEN.
Sieć zasilająca. Część Zs to transformator i linia. Na końcu długiej linii napowietrznej impedancja sieci jest większa i cała instalacja ma wyższe wyniki. Typowych wartości impedancji sieci w złączu Enea Operator publicznie nie podaje (nie znaleźliśmy ich w warunkach przyłączenia ani w standardach sieci).
Co robi elektryk, gdy wynik nie przechodzi? Najpierw szuka przyczyny: oględziny i dokręcenie połączeń, sprawdzenie ciągłości PE, porównanie wyniku na początku instalacji i na obwodzie. Dopiero potem dobiera rozwiązanie:
- naprawa połączeń i ponowny pomiar,
- zabezpieczenie o mniejszym prądzie znamionowym albo charakterystyka B zamiast C, jeśli pozwala na to obciążenie i odbiornik (silnik czy pompa przy starcie może potrzebować C),
- przewód o większym przekroju w długim obwodzie,
- wyłącznik różnicowoprądowy jako środek ochrony przy uszkodzeniu. W układzie TN norma na to pozwala (pkt 411.4.5), ale nie w części TN-C, czyli przed rozdziałem PEN.
Zmiana zabezpieczenia „na papierze”, żeby wynik zmieścił się w tabeli, bez sprawdzenia obciążenia obwodu, to zły pomysł. Po każdej naprawie pomiar się powtarza i trafia do protokołu.
Czy pomiar pętli zwarcia jest obowiązkowy?
Kontrola okresowa co najmniej raz na 5 lat obejmuje według art. 62 ust. 1 pkt 2 Prawa budowlanego „badanie instalacji elektrycznej i piorunochronnej w zakresie stanu sprawności połączeń, osprzętu, zabezpieczeń i środków ochrony od porażeń, oporności izolacji przewodów oraz uziemień instalacji i aparatów”. Ustawa nie mówi o pętli wprost. Skuteczność ochrony przez samoczynne wyłączenie w układzie TN sprawdza się jednak właśnie pomiarem pętli, zgodnie z PN-HD 60364-6. Więcej o samym obowiązku: przegląd instalacji elektrycznej co 5 lat.
W nowym domu pętlę mierzy się w każdym obwodzie przed odbiorem, także w długich obwodach na zewnątrz i do pompy ciepła. Co powinno być w takim pakiecie: pomiary elektryczne do odbioru domu. Jeśli różnicówka albo wyłącznik wybija bez wyraźnego powodu, pomoże poradnik wybija różnicówka albo bezpiecznik.
Ile kosztuje pomiar impedancji pętli zwarcia?
Pętlę zwarcia mierzymy w ramach pomiarów z protokołem. Ceny przy zamówieniu do 31 grudnia 2026 (pomiar do 31 stycznia 2027), w nawiasie przy zamówieniu od 1 stycznia 2027:
| Pomiary w Steramo | Cena |
|---|---|
| Mieszkanie do 60 m², do 10 obwodów | od 449 zł (od 1 stycznia 2027: od 490 zł) |
| Mieszkanie 60-100 m², do 16 obwodów | od 690 zł (od 1 stycznia 2027: od 750 zł) |
| Mieszkanie ponad 100 m² albo z ogrzewaniem elektrycznym, do 20 obwodów | od 1 290 zł (od 1 stycznia 2027: od 1 490 zł) |
| Dom, do 20 obwodów | od 1 290 zł (od 1 stycznia 2027: od 1 490 zł) |
| Odbiór nowego domu, do 20 obwodów | od 1 490 zł (od 1 stycznia 2027: od 1 690 zł) |
| Pojedynczy obwód | od 249 zł |
Ceny końcowe, bez doliczania VAT (zwolnienie podmiotowe, art. 113 ust. 1 ustawy o VAT). Dojazd w Szczecinie i gminie Dobra jest w cenie. Dokładną cenę podajemy przed przyjazdem, po zdjęciu rozdzielnicy, i na miejscu się nie zmienia. Protokół PDF wysyłamy mailem w ciągu 2 dni roboczych. Gdy usterkę z protokołu usuwamy my, pomiar poprawkowy jest bez opłaty. Dopłaty za kolejne obwody i dojazd dalej: ile kosztują pomiary elektryczne.
Źródła
- HD 60364-4-41:2017 (w Polsce PN-HD 60364-4-41:2017-09), pkt 411.3.2.2, 411.3.2.3, 411.4.4, 411.4.5, tabela 41.1, PKN
- IEC 60364-6:2016 (w Polsce PN-HD 60364-6:2016), pkt 6.4.3.7.1, 6.4.3.7.3, spis załączników, PKN
- Ustawa z 7 lipca 1994 r. - Prawo budowlane, art. 62 ust. 1 pkt 2; t.j. Dz.U. 2026 poz. 524, isap.sejm.gov.pl
- F. Łasak, „Wykonywanie odbiorczych i okresowych sprawdzań w instalacjach elektrycznych niskiego napięcia”, SEP, 2021, sep.com.pl
- E. Musiał, „Pomiar impedancji pętli zwarciowej według normy PN-HD 60364-6”, Inżynier Budownictwa, 20.02.2018, inzynierbudownictwa.pl
- S. Czapp, D. Kowalak, Przegląd Elektrotechniczny 97 (8/2021), doi:10.15199/48.2021.08.05, omówienie, powerquality.blog
- Sonel, instrukcja obsługi MPI-535, wersja 1.14 z 10.07.2026, rozdz. 4.3.5, 11.1.3, 11.1.4, cdn.sonel.com
- Sonel, E. Skrzynecki, „Przewodnik po normach PN-HD 60364-6, PN-EN 62305”, v5.1, sonel.pl
- EN 60898-1:2019 (w Polsce PN-EN 60898-1), tabela 7, zakresy wyzwalania natychmiastowego, PKN
- Sonel, katalog przyrządów pomiarowych 2025 (prąd pomiarowy MPI-535 przy 230 V), merazet.pl
- IET, „Why are the values of maximum earth fault loop impedance different?”, Wiring Matters, maj 2024, electrical.theiet.org
- Enea Operator, „Elektroenergetyczna sieć kablowa nn 0,4 kV - wytyczne projektowania i budowy”, pkt 5.1, operator.enea.pl
- Helukabel, rezystancja żył przewodów, helukabel.pl
Stan na 22 października 2026 r.
O autorze
Daniel Pastuszak robi pomiary instalacji elektrycznych w Steramo i podpisuje protokoły. Świadectwa kwalifikacyjne grupy 1: eksploatacja E nr G-1/E/5917/720/26 i dozór D nr G-1/D/5918/720/26. Mierzy miernikiem Sonel MPI-535, protokoły przygotowuje w programie Sonel PE6.
Redakcja: Radosław Borowiecki, Steramo - Automatyczne Nawadnianie, Smart Garden i Smart Home sp. z o.o., Kościno 50B, gmina Dobra. Tel. 455 571 802, kontakt@steramo.pl.